Cezayên li ser Sûriyê Rabûn. Îcar Çima Nîvê Cîhanê Hê li ber Wê Girtî ye?

Sûriye çardeh salan ji aboriya cîhanê hatibû qutkirin. Paşê, ji sala 2025an ve, ev yek guherî. Amerîka, Yekîtiya Ewropayê, Neteweyên Yekbûyî û yên din piraniya wan cezayên ku nedihiştin cîhan bi gelê Sûriyê re bazirganiyê bike rakirin.

Loma mirov dibêje qey Sûrî îcar dikarin hesabê bankeyê vekin, kirrîn bikin û xizmetên înternetê wek her kesî bi kar bînin. Hê na. Û gelek ji wan tiştên ku li ser vê yekê têne gotin ne rast in. Bi min, piraniya wan deng û bayê tora civakî ye.

Va ye çîroka tevahî: ji ku dest pê kir, em niha li ku ne, û çi hê jî li ber rê ye.

Ma ev hemû çawa dest pê kir?

Berî her tiştî, ceza çi ye? Ceza qaîdeyek e ku hikûmetek datîne da ku bazirganiya bi welatekî re rawestîne an bi sînor bike. Pêşiya pere bigire, pêşiya bazirganiyê bigire, wisa tu zextê li ser biryardaran çêdikî. Fikreke hêsan. Bandoreke giran. Van qaîdeyan bi dehsalan li ser Sûriyê kom bûn.

Di sala 1979an de dest pê kir, dema Amerîkayê Sûriye xiste lîsteya xwe ya Dewletên Piştgirê Terorê. Gava welatek bikeve wê lîsteyê, dîwarek ji sînordarkirinan pê re tê: alîkarî radiweste, firotina çekan radiweste, gelek hinardekirin mafnameyeke taybet dixwazin, û bank bi fikar dibin.

Paşê di 2010an de pirsgirêka duyem hat. Koma Çalakiya Darayî (FATF) Sûriye wek welatekî xeteriya wî bilind nîşan kir. FATF çavdêrê cîhanî yê şûştina peran e, û bankên li seranserê cîhanê lîsteyên wê dişopînin. Gava FATF dibêje xeteriya welatekî bilind e, bank xwe paşve dikişînin, çimkî kes naxwaze cerîme lê bikeve.

Di 2011an de şer dest pê kir. Yekîtiya Ewropayê û Amerîkayê cezayên giran ferz kirin. Sektorên tevahî hatin qutkirin: neft, bankdarî, bazirganî.

Paşê ya mezin hat. Di 2019an de Amerîkayê Qanûna Qeyser derxist. Ev yek cuda bû. Ne tenê şirketên amerîkî ji ber danûstandina bi Sûriyê re dihatin cezakirin, lê her kes, li her derê. Şirketeke li Amerîkaya Başûr an li Ewropayê dikaribû ji ber karê xwe yê li Sûriyê ceza bibûya. Jê re dibêjin cezayê duyemîn, û wî hemû cîhan tirsand, ne tenê Amerîka.

Di sala 2020an de Sûriye bû yek ji wan deverên herî cezakirî yên cîhanê.

Dîwar çawa hilweşiyan?

Di Kanûna Pêşîn a 2024an de rejîma Esed hilweşiya, û her tişt guherî. Ceza li gorî hikûmeteke ku êdî tune bû hatibûn danîn, loma cîhan dest bi rakirina wan kir, yek bi yek.

Di Gulana 2025an de Yekîtiya Ewropayê pêşî tevgeriya û cezayên xwe yên aborî yên li ser Sûriyê rakirin. Ew qaîdeyên bazirganî û darayî yên bi salan di meriyetê de bûn hatin rakirin.

Mehek şûnda, di Hezîrana 2025an de, Amerîka li pey wê çû, û Serok Trump piraniya cezayên amerîkî yên li ser Sûriyê bi carekê rakirin.

Li hundirê Sûriyê jî derî vebû. Qanûneke nû ya veberhênanê, Biryarnameya 114 ya 2025an, îcar dihêle veberhênerekî biyanî ji sedî 100ê karekî xwedî bike, bêyî ku hevparekî herêmî pêwîst be.

Di Mijdara 2025an de Neteweyên Yekbûyî tevgeriya. Encumena Ewlehiyê Biryara 2799an derxist, ku cemidandina malan û ambargoya çekan ya bi lîsteyên kevn ên terorê ve girêdayî rakir.

Paşê di Kanûna Pêşîn a 2025an de Amerîkayê gavek din avêt û Qanûna Qeyser betal kir.¹1 Beşa 8369 ya Qanûna Destûrdayîna Parastina Neteweyî ya Sala Darayî 2026 (Qanûna Giştî 119-60), ku di 18ê Kanûna Pêşîn a 2025an de hate îmzekirin. Betalkirin bê şert e, lê çar salan Serok divê her 180 rojan raporekê pêşkêşî Kongreyê bike ka hikûmeta Sûriyê heşt şertan bi cih tîne an na, ji şerê li dijî DAIŞê heta parastina kêmaran. Heke du raporên li pey hev nikaribin vê piştrast bikin, Serok dikare cezayên armanckirî li ser kesan binirxîne. Ew dîwarê ku hemû cîhan tirsandibû êdî tune bû.

Di Gulana 2026an de Yekîtiya Ewropayê Peymana Hevkariyê ya bi Sûriyê re ji nû ve saz kir, ku çarçoveya bazirganî û têkiliyên asayî ye di navbera herduyan de.

Û di Tebaxa 2026an de ya dawî ya mezin hat. Di 24ê Tebaxê de Amerîkayê binavkirina Sûriyê wek Dewleteke Piştgirê Terorê rakir, heman nav ê ji sala 1979an.²2 Wezareta Derve ya Amerîkayê, daxuyaniya rakirina binavkirina Sûriyê wek Dewleteke Piştgirê Terorê, 24ê Tebaxa 2026an. Rakirin di 31ê Tebaxa 2026an de di Federal Registerê de wek 91 FR 55965 hate weşandin. Piştî çil û heft salan, hate rakirin. Divê ez bibêjim: ev serkeftineke mezin e.

Nexwe Sûriye vekirî ye û kar wek berê diçe, ne wisa? Ne bi tevahî, û ne hê.

Çi maye, û çi tê?

Heke qanûn vekirî be, çima pere hê jî asê ye? Çimkî qanûn tiştek e, û pere tiştekî din e.

Danûstandina bi Sûriyê re, û veguhastina peran jê û bo wê, beşê hêdî ye. Divê çend tişt pêşî pêk werin.

1. Bank hê jî hişyar in. Qanûn îcar dihêle bankên biyanî bi Sûriyê re bixebitin, lê piranî bi lez nakevin nav, çimkî tercîh dikin ku di ewlehiyê de bimînin. Jê re dibêjin dûrketin ji xeteriyê, û girîng e mirov fêm bike ku ne qanûn e ku pêşiya peran digire. Bank bi xwe ne ên ku hilbijartine li bendê bimînin.

2. Sûriye hê jî li ser lîsteyeke çavdêriyê ya darayî ya cîhanî ye. Sûriye li ser lîsteya gewr a FATFê ye, ango lîsteya wan welatan ku çavdêr hê bi temamî pê bawer nake. Ev girîng e, çimkî bankên li her derê berî ku dolarekî tenê bilivînin wê lîsteyê kontrol dikin. Ji bo ku jê derkeve, divê Sûriye kontrolên xwe yên bankî ji nû ve ava bike û ji nirxandinekê derbas bibe. Ev çend mehan digire, dibe ku bêtir jî.

3. Çend qaîdeyên amerîkî hê jî di meriyetê de ne. Sûriye hê li ser lîsteyeke amerîkî ya wan welatan e ku kontrolên tund li ser teknolojiya hesas li wan tê kirin, ku piranî çek û amûrên leşkerî ne. Ji bo nivîsbariya asayî, telefon û tiştên rojane ev êdî ne girîng e, ew jixwe destûrdar in.³3 Buroya Pîşesazî û Ewlehiyê ya Amerîkayê, Sivikkirina Kontrolên Hinardekirinê ji bo Sûriyê, 90 FR 42315, 2ê Îlona 2025an. Rêziknameyê ji bo Sûriyê îstîsnayên destûrê zêde kirin, di nav de yek ji bo tiştên rojane yên wek EAR99 hatine dabeşkirin. Lê kaxezên pêwîst ji bo derxistina temam a Sûriyê ji wan lîsteyan hê nehatine temamkirin.

4. Şirket bi serê xwe hê jî Sûriyê asteng dikin. Ev ya ecêb e. Gelek malper û sepan hê jî bikarhênerên sûrî asteng dikin, tevî ku qanûn, di piraniya rewşan de, êdî wan neçar nake. Wan bi tenê pergalên xwe nûve nekirine, an jî dabînkerên wan hê Sûriyê asteng dikin, loma astengiyê vekirî dihêlin. Ev helwesteke li bendê man û temaşekirinê ye, û jêderka wê heman e: gelek şirketan qet fêm nekir ka sivikkirina cezayan bi rastî destûrê dide çi, loma li yên din dinêrin û navê wê datînin dûrketin ji xeteriyê.

Encam

Em bi rastî li ku ne?

Dîwarên qanûnî hilweşiyane. Ew tişt qediya, û ew tiştekî mezin e.

Pere û teknolojî dîwarê bê ne, û ew hê jî li ser piyan e. Divê bank aram bibin. Divê Sûriye ji lîsteya çavdêriyê derkeve. Divê şirket mîhengeke sade biguherînin ku ji mêj ve paşguh dikin.

Her gavek ji van gavan tiştekî rastîn vedike: gava bank ji nû ve bi hev ve girêdidin, karsaz dikarin pereyên xwe bistînin. Gava Sûriye ji lîsteya çavdêriyê derdikeve, bank aram dibin. Gava şirket pergalên xwe nûve dikin, Sûrî dîsa xwedî wan amûrên rojane dibin ku yên din bêyî ku bifikirin bi kar tînin.

Tu ji van tiştan hê neqediyaye. Lê, ji bo cara yekem di çardeh salan de, bi rastî tê livandin. Û zanîna rast a cihê ku em lê ne, çêtir e ji baweriya bi nûçeyan.

Anas Ikhwan li ser bac û bazirganiya cîhanî dixebite. Şirove û nêrînên li vir yên wî bi xwe ne.